academic world .wordpress.com

BLOG NO. 413

“Education is not preparing children for examinations; it is preparing them for life.”

Walk into a classroom today and you will notice a remarkable transformation. The familiar blackboard has often given way to interactive displays, books now share space with digital resources, and students collaborate, question, and create with confidence. *Yet, amidst all these changes, one truth remains constant—the influence of a dedicated teacher.

Then … Learning Was About Information *In earlier classrooms: The teacher was the centre of knowledge. Learning depended primarily on textbooks.
Memorisation was often rewarded more than understanding.
Success was measured mainly by examination scores.
The classroom was largely teacher-directed.
This approach built discipline, respect, and a strong academic foundation. It served its purpose in an era where access to knowledge was limited.

Now… Learning Is About Transformation
The world our children inherit is changing faster than ever. Today’s students need far more than information—they need the ability to think, adapt, collaborate, and lead.
At Hasti Group of Schools, learning is designed to nurture these very qualities
Our classrooms encourage students to:

Ask meaningful questions.
Think critically and creatively.
Solve real-life problems.
Communicate with confidence.
Work collaboratively.
Develop empathy, responsibility, and resilience.

Technology supports learning, but it never replaces the warmth, wisdom, and guidance of a committed teacher.

The Hasti Difference At Hasti, education is not confined to the classroom walls.
hildren learn through:

Activity-based and experiential learning
Robotics, STEM, and innovation labs.
Reading initiatives that cultivate lifelong learners.
Sports, arts, music, and cultural programmes.
Leadership opportunities and value-based education.
Community engagement that develops responsible citizens.

Every experience is carefully designed to help children discover not only what they can achieve, but also who they can become.

The Teacher’s New Role

A Hasti teacher is more than an instructor. A teacher is:

A mentor who guides.
A facilitator who encourages exploration.
A motivator who builds confidence.
A lifelong learner who embraces innovation.
A role model who nurtures values alongside knowledge.
Because children rarely remember every lesson taught, but they always remember how a teacher made them feel about themselves.

Preparing for a Future We Cannot Predict

Many of today’s careers did not exist a decade ago. Tomorrow’s opportunities will demand creativity, adaptability, emotional intelligence, ethical decision-making, and continuous learning.

That is why Hasti believes education must prepare children not only to earn a living, but to lead meaningful, compassionate, and purposeful lives.

Our Promise As classrooms continue to evolve and technology advances, Hasti remains steadfast in its commitment:

To inspire curiosity.
To cultivate character.
To celebrate creativity.
To nurture excellence.
To prepare every child for life—not just for examinations.
Because while the tools of teaching may change, the mission of education never does.

A Thought to Remember Yesterday, teachers filled minds with knowledge.
Today, they ignite minds with curiosity Tomorrow, they will empower hearts to transform the world.
That is the Hasti Way.

विद्यालय में यदि आपने गलती से यह साबित कर दिया कि आपको काम करना आता है, तो समझ लीजिए आपने अपने पैरों पर नहीं, सीधे अपने कंधों पर कुल्हाड़ी मार ली।

इस संसार में प्रतिभा का सम्मान हर जगह नहीं होता। कुछ जगह उसका पूरा दोहन होता है। विद्यालय भी कभी-कभी ऐसी ही प्रयोगशाला बन जाता है।

यहाँ दो तरह के शिक्षक सबसे अधिक सुखी पाए जाते हैं। पहले वे, जिन्हें कुछ नहीं आता; दूसरे वे, जिन्हें सब कुछ आता है, पर वे इस कला में पीएच.डी. कर चुके होते हैं कि कभी किसी को पता न चलने पाए कि उन्हें कुछ आता भी है।

दुर्भाग्य से तीसरी प्रजाति भी होती है—होशियार गुरुजी। यही विद्यालय के सबसे बड़े “राष्ट्रीय संसाधन” घोषित कर दिए जाते हैं।

पहले दिन कोई कहता है—”गुरुजी, आपको कंप्यूटर अच्छा आता है न?”

दूसरे दिन—”ऑनलाइन पोर्टल भी आप ही संभाल लीजिए।”

तीसरे दिन—”आईवीआरएस की कॉल भी आप उठा लिया करो।”

चौथे दिन—”गणित-विज्ञान भी आपसे अच्छा कौन पढ़ाएगा!”

पाँचवें दिन—”आपकी हैंडराइटिंग बहुत सुंदर है, रजिस्टर भी आप ही लिख दीजिए।”

छठे दिन—”आपका भाषण तो कमाल का होता है, प्रार्थना सभा भी आप ही संभालिए।”

और सातवें दिन गुरुजी को पता चलता है कि वे शिक्षक कम, एकल-खिड़की समाधान केंद्र (Single Window System) अधिक बन चुके हैं।

विद्यालय में कोई पौधा सूख जाए तो गुरुजी जिम्मेदार।वाई-फाई बंद हो जाए तो गुरुजी जिम्मेदार।अंग्रेज़ी का पत्र आ जाए तो गुरुजी।निरीक्षण आ जाए तो गुरुजी।कार्यक्रम हो तो गुरुजी।अभिभावक नाराज़ हों तो गुरुजी।बच्चा पुरस्कार जीत जाए तो विद्यालय का नाम।कुछ गड़बड़ हो जाए तो—”गुरुजी, ज़रा इधर आइए…”

सबसे अद्भुत दृश्य तब होता है जब काम सौंपने वाले कहते हैं—”यह काम तो आपके अलावा कोई कर ही नहीं सकता।”

यह वाक्य सुनने में सम्मान जैसा लगता है, पर अनुभवी लोग जानते हैं कि यह वास्तव में अतिरिक्त काम का नियुक्ति-पत्र होता है।

उधर कोने की कुर्सी पर विराजमान अनुभवी महापुरुष बड़ी शांति से मुस्कुराते रहते हैं। उन्होंने जीवन का परम ज्ञान प्राप्त कर लिया है—”जितना कम दिखाई दोगे, उतना कम बुलाए जाओगे।”

उन्होंने अपनी प्रतिभा पर ऐसा पर्दा डाल रखा है कि वर्षों की सेवा के बाद भी किसी को संदेह नहीं होता कि वे क्या-क्या कर सकते हैं।

बेचारे होशियार गुरुजी दिन भर दौड़ते रहते हैं। कभी क्लर्क, कभी कंप्यूटर ऑपरेटर, कभी माली, कभी उद्घोषक, कभी अनुशासन प्रभारी, कभी डेटा एंट्री ऑपरेटर, तो कभी संकटमोचक।

शाम को जब वे थककर कुर्सी पर बैठते हैं, तब वही अनुभवी शिक्षक मुस्कुराकर पूछते हैं—”गुरुजी, आज बहुत बिजी रहे क्या?”

गुरुजी बस मुस्कुरा देते हैं, क्योंकि उन्हें अब समझ में आ चुका होता है कि विद्यालय में केवल काम करना ही पर्याप्त नहीं है; काम बाँटना भी एक कला है।

“संस्था तब महान बनती है जब जिम्मेदारियाँ व्यक्ति की योग्यता देखकर नहीं, बल्कि न्याय और सहभागिता के आधार पर बाँटी जाती हैं। योग्यता का पुरस्कार अतिरिक्त बोझ नहीं, सम्मान और सहयोग होना चाहिए।”

BLOG NO. 412 *एका आईबापाच्या पोटची-एका घरात वाढलेली, जन्मापासून एकमेकांच्या अत्यंत निकट संबंधांत आलेली अशी भावंडे असतात. आपल्या भावनामय मनास असे वाटते की बाल्यावस्थेपासून एकत्र वाढलेली, एकाच आईचे दूध प्यालेली, एकाच पित्याच्या प्रेमछत्राखाली मोठी झालेली भावंडे स्वाभाविकपणेच एकमेकांवर अत्यंत प्रेम करणारी असतात – नव्हे, असलीच पाहिजेत.

परंतु जरा सूक्ष्म निरीक्षण केले असता सहज दिसून येईल की भावंडांचे प्रेम म्हणजे आपली एक काव्यमय सुंदरशी कल्पनाच आहे. खोल विचार करून पाहिले असता असे दिसून येतें की भावंडांमध्ये परस्पराविषयींच्या स्नेहभावापेक्षा ईर्षा, असूया, द्वेष, स्पर्धा व तज्जन्य भाऊबंदकीच विशेष असते. या सर्वांची वीषबीजे फारच लहानपणी म्हणजे अर्भकावस्थेत रोवली जातात व त्यांची कडू फळे त्यांना मोठेपणी चाखावी लागतात. मोठेपणी स्वतंत्र होऊन सर्वजण आपआपल्या धंद्यास लागली, कोणाला कोणावर अवलंबून राहावयाची पाळी आली नाही व सर्व जवळ जवळ सारख्याच स्थितीत असली व वडिलोपार्जित मिळकत नसली तर ही कडू फळे चाखण्याची फारशी जरूर राहात नाही. साधारण वरवरचे गोड संबंध तरी निदान कायम रहातात. परंतु जर का यात काही कमीजास्तपणा आला की भाऊबंदकीस ऊत येतो व लोकांना तमाशा पहाण्यास मिळतो. हा अनुभव क्वचित मिळणारा, अपवादात्मक असा नसून हाच सामान्य नियम आहे. भावंडांचे खरोखर अंत:करणापासून प्रेम आहे अशी स्थिती फारच क्वचित पाहावयास मिळते.

हे विधान प्रथम दर्शनी चुकीचे आहे असे पुष्कळांस वाटेल. ह्याचे कारण आता आपण असे गृहीत धरून चालत आहो की भावंडांचे परस्परांवर प्रेम असायचेच, व नंतर असायच्या गोष्टी आहेतच असेही आपण मानू लागतो. पण वास्तविक स्थिती काय आहे ती जरा तपासून पाहिली पाहिजे.

मनुष्याच्या भावना दोन प्रकारच्या असतात. उपजत भावना व नंतर विकास पावलेल्या भावना. अथवा मूलभूत भावना व दुय्यम भावना असा भेद पाडला तरी चालेल. स्वतः जिवंत राहाणे व स्वतःस जिवंत रहाण्यास व जिवंत असण्याचे सुख अनुभवण्यास जी काही साधने लागतात ती मिळविणे व असतील ती टिकविणे ही मूलभूत भावना आहे. आपले सामाजिक संबंध, आपली नाती गोती, स्नेही संबंधी वगैरे जे स्नेहाचे धागेदोरे आपल्या भोवती गुरफटलेले आहेत ते सर्व जीवनभागाहून विकास पावलेले अथवा दुय्यम

प्रकारचे असतात. अर्थात प्रजोत्पत्ती करून आपलेच स्वरूप अधिक विशाल करावे या दुसऱ्या मूळभूत भावनेच्या पायावरच सर्व प्रकारचे स्नेहसंबंध उभारलेले असतात. तेव्हा या दुय्यम भावनांत या मूळभूत भावनेचा पाया असतो ही गोष्ट खरी आहे.

जेव्हा जेव्हा मूलभूत भावना व दुय्यम भावना यांच्यांत विरोध उत्पन्न होतो तेव्हा मूलभूत भावनांचा जय होतो व दुय्यम दाबल्या जातात. जितक्या प्रमाणांत प्राथमिक (Primitive) अवस्था जास्त तितक्या प्रमाणात मूलभूत भावनांचा जोर जास्त असतो. अथवा तो जास्त उघड अथवा स्पष्ट असतो म्हटल्यास अधिक खरे होईल. बालपणी आपण सामाजिक दंभ, सभ्यता दाखविणे वगैरे प्रकारांपासून अलिप्त असतो. त्यामुळे प्राथमिक अवस्थेतच असतो. Primitive uncivilized – प्राथमिक मनुष्य व बालके सारखीच म्हणजे

आपल्या मूलभूत भावना अनुसरून चालणारी असतात. ही मानसरचना व त्यांच्या व्यापारांचे वळण समजून घेतले असता भावंडांमधील द्वेषादि प्रकार सहज लक्षात येण्यासारख्या व सहज समजण्यासारख्या गोष्टी आहेत.

मुलांच्या जीवनहक्कांच्या, सुखसोयींच्या आड येणारी कोणी असली तर ती त्यांची भावंडेच असतात. इस्टेटीचे वाटे करण्याचे स्वप्नही नसते तेव्हाच प्रथम त्यांना मातापिता व इतर वडील मंडळीच्या प्रेमाचे वाटे करून घ्यावे लागतात. हे वाटे बहुतेक अन्यायाचे होत असतात; व होतात त्याहीपेक्षा अधिक अन्यायाचे मुलांस वाटत असतात. कारण मोठी माणसेही न्याय, अन्याय, समभाग वगैरेचा विचार न करता निराळ्या तत्त्वांवर वाटे करतात. लहानांस अधिक, मोठ्यांस कमी, अशक्तास अधिक, सशक्तास कमी हे प्रकार तर आहेतच. त्याशिवाय काहींचे नाव पडते ‘चांगली’ ‘शहाणी’ ‘गुणी’ व काहींचे नाव पडते ‘आडमुठा’, ‘चहाटळ’, ‘रामोशी’, ‘चोर’. अशी नावे पडायला योग्य कारणे असतातही व नसतातही. ती सर्व तपासत बसलो तर बरेच विषयांतर होईल. पण मोठ्यांनी ठरविलेल्या गुणांच्या मानाने प्रेमाच्या वाट्यात मुलांना कमी-अधिक मिळते. काही मुले सुंदर नाजूक असतात ती स्वाभाविकपणे आपल्याकडे लक्ष व प्रेम अधिक ओढून घेतात. काही बुद्धिवान, हुशार गणली जातात म्हणून त्यांना थोडा जास्त वाटा देण्यात येतो. एकंदरीत इतके खरे की अनेक रास्त अरास्त योग्यायोग्य व विचित्र तत्त्वावर वाटे केले जातात.

या वाटे करणाऱ्यांच्या असमतेच्या जोडीला कोणत्याही रीतीने का होईना पण आपल्याला सर्व अविभाजित वाटा मिळावा ही इच्छा मुलांना असतेच. त्यामुळे अगदी योग्य रीतीने वाटे झाले तरी वाटा करावा लागला, पूर्ण न मिळता अर्धे घ्यावे लागले ही गोष्ट स्वतःच असंतोष उत्पन्न करण्यास पुरेशी आहे. याप्रमाणे

घरामध्ये दुसऱ्या बालकाचा जन्म होताक्षणीच विरोधास सुरुवात होते; व त्या विरोधास पोषक अशी कारणांवर कारणे होतच जातात. मुख्य गोष्ट म्हणजे आईच्या सहवासास मुकावे लागते. आईचे लक्षही प्रथम प्रथम तर सर्वस्वी धाकट्या बाळाकडेच असते. आईस सारा वेळ त्याच्याशीच प्रेम करण्यात

गुंगलेली पाहून कोणाही बालकांस “आता हे बाळ मरेल कधी?” किंवा “येथून त्याला कोणी घेऊन जाईल तर बरे !” असे वाटल्यास काय नवल? परपुरुषास आपल्या स्त्रीशी लघळपणा करताना पाहून कोणीही पुरुष त्वेषाने वेडा होऊन गेला तर त्याचा राग योग्यच होता असे कायदाही स्वीकारतो. पण आपल्या हक्काची आई दुसऱ्याची झालेली पाहून मुलास तितकाच त्वेष येत असेल हे पुष्कळांच्या लक्षात येत नाही. मूळ वर्मी जखम झालेली असते, त्यात इतर मंडळी पुष्कळदा थट्टेत म्हणून त्या मुलास वर चिडवत असतात की “आता आई तुझी नाही,” किंवा “आता तू आईचा नाहीस,” वगैरे. या प्रकारची सर्व थट्टा, थट्टा नसून दुःखावर डागण्या असतात. त्यामुळे त्या कोवळ्या वयात असह्य वेदना उत्पन्न करणाऱ्या असतात. त्या लहान बालकांस आपले सर्वस्व गेलेले वाटत असते पण त्याचे रडणे चिडणे पाहून मोठी माणसे मात्र हसत असतात ! खरे म्हटले असता त्यांचे हे करणे अत्यंत निर्घृणपणाचे म्हटले पाहिजे. अर्थात त्याच क्षणापासून भावंडांच्या ईर्षेस व द्वेषास सुरुवात होते; व पुढे लहानमोठे अनेक प्रसंग बनतच जातात. मोठ्यांचे वर्तन काही सर्व विचार करून होत नसते व बालकाच्या मनावर काय परिणाम होतो याचा विचार त्तर मुळीच होत नसतो. त्यामुळे वीषवीजास चांगलेच पोषण मिळून वीषवृक्ष फोफावत असतो. पुढे या द्वेषाच्या जोडीस प्रेमाची साथ मिळते. तेव्हा प्रेम व द्वेष यांचेमध्ये लढा चालू होतो.

लहान मुलांतही वात्सल्य असतेच. छोटेसे बाळ घरात खेळता, रांगतांना पाहून, त्याला जवळ घ्यावे, त्याचे मुके घ्यावे, त्याची जतन करावी, त्याला संभाळावे ही बुद्धी जागृत होते. त्यावेळी या बुद्धीस पुरती वाट मिळाली तर काही तरी बरे असते. पण पुष्कळदा वडील मंडळी त्याच्या हातून धाकट्यास अपाय होईल म्हणून त्याला बाळाच्या लालन पालनात योग्य तो भाग घेऊ देत नाहीत. त्यामुळे त्याची मूळची चीड अधिकच वाढत असते. बिचाऱ्या कोवळ्या मनाच्या चिंधड्या उडत असतात. त्याला धरणी खायला धावली किंवा आकाश कोसळले असे होत असल्यास काय नवल ? जवळ जवळ घरोघर आपल्या कानी हे उद्‌गार येत असतात “हा बाबू अगदी वाईट झाला आहे ! पहिल्यांदा असा नव्हता!” “आताशी याला काय झाले आहे कोण जाणे ! अगदी चिडखोर नी किरकिऱ्या झाला आहे.” कोणी म्हणते, “एवढा द्वाड झाला आहे. सारखा मारीत फोडीत असतो!”. एक ना दोन अनेक उद्‌गार निघत असतात. अशा कुचंबणेने बालकांची मनःस्थिती रोगी वनते व वाईटपणा, चिडखोरपणा, किरकिरेपणा, हट्टीपणा व इतर अनेक लक्षणे त्यांच्यांत दिसू लागतात. त्यांचे मन उल्हसित नसते. आपल्यास प्रेमाचे कोणी नाही असे त्यास वाटू लागते. बंड करून तरी आपले हक्क मिळवून घ्यावेसे वाटू लागते. त्यामुळे ती असे प्रकार करू लागतात व त्या प्रकारांमुळे बिचारी जास्तच बोलणी खातात, मोठ्यांच्या तिरस्कारास पात्र होतात. पण पुष्कळदा मुळीच कोणाचे लक्ष नाही असे होऊन गुपचूप पडून रहाण्यापेक्षा मोठ्यांचा राग, मार तिरस्कारादि त्यांना अधिक परवडतात. ह्या रीतीने तरी वडील मंडळींचे आपल्याकडे लक्ष वेधले तर तेवढेच त्यांना समाधान असते. पुष्कळदा हे करू नको म्हणून सांगितले असते ते ती मुद्दाम करतात व पुष्कळदा अजूनतरी कोणी बोलत नाही या कुतूहलाने वडील मंडळीच्याकडे पाहाताना दिसतात. जितका जास्त आरडाओरडा होईल, जास्त वेळ आपल्यासंबंधी चर्चा चालेल तितके त्यांना बरे वाटते. कारण तितका वेळ तरी धाकट्या बाळाचे महत्त्व कमी होऊन आपण कोणी महत्त्वाची व्यक्ती आहो अशा रीतीने मोठी माणसे आपल्याशी वागत आहेत असे त्यास वाटते.

एका अर्थाने पाहिले तर गोष्ट अगदी साधी आहे. घरोघर नेहमी घडणारी आहे. पण नेहमीची आहे म्हणून त्यात काही नाही अशी मानण्यासारखी नाही. कारण ती दीर्घ परिणामी व कटु परिणामी आहे व त्या वेळीच आपल्याच अर्भकास अत्यंत दुःखांतिक वेदना देणारी आहे यात तर शंकाच नाही. या बाबतीत वेळीच योग्य ती खबरदारी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

पहिली गोष्ट म्हणजे मोठ्या मुलास त्याचे हक्क गेले असे वाटणार नाही अशा रीतीने वागणे. आईस मोठ्यापेक्षा लहानाकडे अधिक लक्ष द्यावे लागणारच; पण त्यामुळे शक्यतो मोठ्यास “आता आपल्याला कोणी नाही,” असे वाटणार नाही अशी योजना केली पाहिजे. आजीने किंवा वडिलांनी त्यास अधिक जवळ घेऊन त्याला आपल्या आईस मुकावे लागले आहे हे त्यास फारसे भासणार नाही असे केले पाहिजे. निदान प्रेमात तूट पडत नाही असे त्यास दिसून आले पाहिजे. आईचा वियोग त्यास शक्य तितका कमी जाणवेल असे केले पाहिजे. त्याशिवाय आईनेही त्यास अगदी दूर न करता मधून मधून जवळ बोलावून त्याची चौकशी करून प्रेमाने जवळ घेऊन त्याला आई आपली आहे याची खात्री पटवून देत गेले पाहिजे. थोडेफार त्याचेही काम मुद्दाम ध्यानात ठेवून करणे जरुरीचे असते. नोकर माणसे असली किंवा घरची मंडळी असली तर पुष्कळदा आईला कामे करण्याची जरूर नसते. तरी पण प्रेमाची खूण म्हणून मुलीची वेणी घालून देणे किंवा मुलास कपडे घालून देणे की चड्डीत नाडी घालून देणे अथवा जवळ बसवून घेऊन भात कालवून देणे वगैरे लहान लहान गोष्टी केल्या पाहिजेत. म्हणजे एकदम पदच्युत झाल्यासारखे मुलास वाटत नाही. मानाचे दृष्टीने अथवा प्रेमाचे दृष्टीने त्याच्या जीवनात एकदम काही फरक झाला आहे असे त्यास वाटू देता कामा नये.

दुसरे म्हणजे “तू आता मोठा झालास; तू आता आईच्या मांडीवर निजायला लहान का ?” वगैरे उद्गार काढून त्यास हिणवू नये. २/३ किंवा ४ वर्षाचे मूल म्हणजे काही फार मोठे झालेले असते असे नाही. उलट त्यास आई पुष्कळशी मिळू शकत नाही हे लक्षात घेऊन थोडीशी तरी ती त्याच्या वाट्यास येण्याचा त्याचा हक्क आहे हे लक्षात घेऊन वागावे.

तिसरे म्हणजे, “आई तुझी नाही” किंवा “तू नाही आवडत आईला; आईची बेबी लाडकी” वगैरे प्रकारची निष्ठुर थट्टा करून त्याच्या मनात नसत्या वेदना जागृत करण्याचे अथवा जागृत भावनांस अधिक डिवचून पोसण्याचे प्रकार कधी करू नये. उलट “हे बाळही आपलेच आहे”, “ते लहान आहे म्हणून

आईला त्याचे करावे लागते”, “तूही माझे तेही माझे” “तूही लाडके तेही लाडके” अशी विचारसरणी त्याच्यापुढे नेहमी ठेवली पाहिजे. वर्तनानेही ती त्याच्या प्रत्ययास आणून दिली पाहिजे.

चौथी गोष्ट – स्पर्धेचे तत्त्व दाखल न करण्याची खबरदारी घेतली पाहिजे. बालकांना मागच्या पुढच्या गोष्टी बोलत बसायची सवय असते. त्यात पुष्कळदा एका मुलाचे गुण गाणे, एकाचे अवगुण काढणे वगैरे चालत असते. इतिहास या दृष्टीने मागच्या गोष्टी ऐकणे मुलांसही मौजेचे वाटते. त्यांत कोणी लहानपणी रडके असलेले सांगितले तर त्याचे काही वाटत नाही. पण कित्येक वेळा लहानपणच्या गोष्टी अद्यापही जणू काय त्याचे दोषच आहेत अशा पुढे आणल्या जातात. तेव्हा ते मुलास टोचते. “अमुक ना ? अगदी जन्मल्यापासून मला छळतो आहे. दोन महिन्याचा नाही झाला तो झाला डांग्या खोकला. सारखी जाग्रणं करावी लागली,” हे व असे कितीतरी अनेक प्रकारचे प्रकार रोज ऐकू येतात. जणू मुलांच्या दुष्टपणामुळे त्यास डांग्या खोकला झाला व आईची झोप मोडली ! आपल्या बोलण्याचालण्यांत एका मुलाचा पाणउतारा व दुसऱ्याचे गुणवर्णन येऊ नये. त्यामुळे भावंडामधील प्रेमभाव जाऊन स्पर्धा व ईर्षा वाढते. त्याच प्रमाणे “कोण लवकर करते पाहू, लवकर करील ते हुशार अथवा शहाणे” अशी स्पर्धाही लावू नये. एकंदरीत भावंडांमध्ये स्पर्धा किंवा चढाओढ लागेल असे काही बोलू किंवा वागू नये.

पाचवी गोष्ट म्हणजे भावंडामध्ये असमता दिसेल असे वर्तन वडील व्यक्तींनी चुकूनही दाखवू नये. मोठी माणसे अन्याय करतात, पक्षपात करतात, त्यांना अमूक जास्त आवडतो व आपण कमी आवडतो ही भावना फार खोल जाऊन मनुष्यास जन्मभर डाचत रहाते. पुष्कळाच्या घरी मुलास एका प्रकारे व मुलीस निराळ्या रीतीने वागवायचे अशी रीत असते. खाण्यापिण्यात काही काही ठिकाणी फरक करण्याची चाल असते. काही घरी विशेषतः इनामदार वगैऱ्यांच्याकडे मोठा मुलगा व इतर मुले यांच्यात फारच मोठा फरक पाडला जातो. कधी कधी काही कारणाने आईचे अथवा बापाचे अथवा दोघांचेही एखादे मूल अधिक लाडके होऊन बसते व त्यामुळे नेहमी बारके बारके पक्षपात होत असतात. ते दुसऱ्यास डोळ्यांतल्या कुसळासारखे वाटतात. गृहराज्ये जरी प्रेमाच्या पायावर उभारलेली असली तरी तिथेही न्याय, समता व निःपक्षपात यांना प्रथम स्थान हवे ही गोष्ट राज्यकारण चालविणारांनी लक्षात ठेवली पाहिजे.

सहावी गोष्ट म्हणजे मोठ्या मुलास लहानाच्या जोपासनेत पहिल्यापासूनच योग्य तो भाग घेऊ द्यावा. त्याच्याने होईल तितके पण लहानग्या भावाचे किंवा बहिणीचे काम त्यास करू द्यावे व स्वतः करता आले नाही तर जवळ बाबा-आई व ते मिळून छोट्यास सांभाळीत आहेत असे करावे. “तू जा तिकडे,

इकडे त्रास देऊ नकोस किंवा कटकट करू नकोस. मी बाळाला निजविते आहे,” असे म्हणून ओरडून त्यास तोडून टाकण्यापेक्षा ‘चल आता बाळाला निजवू हं ! तू थोपट बरं हळू हळू, गाणं म्हण बरं.” वगैरे म्हटले तर ते इतक्या चांगल्या रीतीने सर्व करते व स्वस्थ शांतही राहाते, गडबड होऊ नये म्हणून हळू बोलते, सर्व काही करते. वात्सल्य त्यांच्यात सहज उत्पन्न होण्यासारखे असते. त्याची जोपासना केल्यास आईचे कामही सरळ होते व भावंडाच्या मनांत द्वेषादि विषारी भावना जागृत अगर वृद्धिंगत होण्याचे कारण राहात नाही.

याशिवाय मोठ्या मुलास त्याची मित्र मंडळी व त्याची शाळा यांमधे स्थान मिळविण्याची संधी दिली पाहिजे. अगदिच वर्षाच्या अंतराने धाकटे जन्मले नसले (व तसे होऊ द्यायची खबरदारी घेणे आईबापांचे कर्तव्य आहे) तर मोठे मूल बालक्रीडांगण किंवा बालमंदिरामध्ये जाण्यास लायक झालेले असते. त्यावेळी त्याला बाहेरच्या खेळण्यात, मैत्री जोडण्यात वगैरे गोष्टीत वेळ घालविण्यास व मन गुंतविण्यास मिळाल्यास आई धाकट्या भावंडाचे लाड करीत बसते हे त्यास फारसे सलण्याचे कारण रहात नाही. घरातच राहून घरकोंबडे झालेले मूलच जास्त इर्षाखोर बनते असा सामान्य अनुभव आहे.

एकटे मूल असते तेव्हा त्याचे फारच लाड करणे, सर्व वेळ त्याच्याच सेवेत रहाणे, त्याचेच कौतुक करीत बसणे वगैरे प्रकार झाले असल्यास पुढे त्याचे ते हक्काचे स्थान गेल्याने त्यास विशेष वाईट वाटते. त्यामुळे एक असो की जास्त असो मुलास योग्य ते स्थान व लक्ष मिळालेच पाहिजे व अयोग्य असे मिळता कामा नये हे धोरण ठेवले असता मुलांस ते लाभकारक असते.

ही बाब दिसावयास लहान दिसते तशी ती नाही हे लक्षात घेऊन घरोघर आईबापांनी मुलांचे या संबंधी अवलोकन करून काही चुका होत असल्यास त्या लगेच सुधारून बालकांचे जीवन विनाकारण दुःखी होऊ नये याबद्दल खबरदारी घेणे अत्यावश्यक आहे.

BLOG NO. 411
Why Future Leaders Will Be Known More by Their Questions Than Their Answers

How Can We Encourage Children to Ask Better Questions?

Albert Einstein once remarked,
“The important thing is not to stop questioning. Curiosity has its own reason for existing.”

Every child is born curious. A three-year-old asks nearly 300 questions a day. Yet, as children grow older, the number of questions they ask gradually decreases. Why?

Often, they fear that their question may be “wrong,” “silly,” or “unimportant.” Sometimes, our education system unintentionally rewards correct answers more than thoughtful questions.

At Hasti School, we believe the quality of a child’s future depends upon the quality of the questions they learn to ask.
After all,
An intelligent child knows the answer. A wise child knows what question to ask.
Creating a Question-Friendly Classroom

Teachers can nurture curiosity by changing one simple habit.

Instead of asking, “Who knows the answer?”
ask,
“What questions come to your mind?”

This small change transforms students from passive learners into active thinkers. Children should feel that every thoughtful question is welcome.

Remember,
Questions are not interruptions to learning. They are the beginning of learning.

Teach Children the Five Powerful Questions Encourage students to make these questions a daily habit.

1. WHY? Why does this happen? Why do leaves change colour?
   Why do we learn algebra? Why do birds migrate? * Why develops curiosity.
2. HOW? How does it work? How can we improve it? How can we solve this problem differently?
   How develops problem-solving.
3. WHAT IF…? What if gravity disappeared? What if schools had no examinations? What if animals could talk? What if there was no electricity?

“What if” develops imagination and creativity.

4. WHAT ELSE? What else can this object be used for? What else could happen? What other solution is possible?

what else This question develops innovation.

5. HOW MIGHT WE…? This is the favourite question of designers and innovators.
   How might we reduce plastic waste? How might we make classrooms happier? How might we help every child learn?

This question teaches children that every problem has multiple solutions.

Question Stems that Spark Creativity Teachers can display these in every classroom.

Students begin every discussion using these prompts.

Why do you think…?
What surprised you?
What would happen if…?
Can you think of another way?
What evidence supports your idea?
What pattern do you notice?
How are these similar?
How are they different?
What problem are we really trying to solve?
What questions remain unanswered?
What assumptions are we making?
If you were the inventor, what would you change?
What could be improved?
Can you explain your thinking?
Can you predict what happens next?
Why do you disagree?
What would you do differently?
What is another possibility?
A Hasti School Initiative *Imagine beginning every class with
“Question of the Day”
Instead of the teacher asking questions, students ask one meaningful question.

Every Friday, select the ⭐ Question of the Week
not ⭐ Answer of the Week

Children soon realize that asking thoughtful questions is valued.

The Hasti Curiosity Wall
Every classroom can have one board.
Title:
“I Wonder…”

Students write questions like:

Why do we dream?
Why is the sky blue?
Why do some people learn faster?
Can trees communicate?
Can robots become emotional?
Why do we forget?

No answers.
Just questions.

The wall itself becomes a celebration of curiosity.

The Hasti Rule

“Never laugh at a question.”

A child who is laughed at today may stop asking questions forever.

A child whose curiosity is respected may become tomorrow’s scientist, entrepreneur, writer, inventor, or leader.

My favourite line for Our Hasti School would be:

“At Hasti School, we do not measure children merely by the answers they know. We inspire them to ask questions that no one has asked before. Because every great discovery in history began with a child who simply asked… ‘Why?'”

I genuinely believe this philosophy can become part of the Hasti School educational culture. It aligns perfectly with your LRPAX methodology, Computational Thinking, Design Thinking, and Future Readiness. * *It is not just a teaching strategy—it is a mindset that can distinguish Hasti School as a place where curiosity is celebrated as much as achievement.if readers remember our school had a ” QUESTION FRIENDLY PROJECT” which is a salient features of many international schools .share your views. and difficulties in implementing this please

There was a tea stall outside Pune Station. The owner was Ramesh Anna—62 years old, with a disabled leg. He would open the stall at 5 AM every day and close it at 11 PM.

Tea cost 5 rupees a cup… and came with one thing for free: a smile.People would come, drink tea, chat for ten minutes, and leave feeling lighter.

Some would say, “Anna, you’re like a psychiatrist.” Anna would smile and reply, “No, son, I’m just a tea-seller. But I’ve seen sorrow… so I put less sugar in the tea and more affection.”

One day, a 25-year-old young man arrived. An engineer. He was dressed in a suit, but his eyes were swollen—as if he had been crying all night. He said, “Anna, give me a ‘cutting’—make it strong.”

Anna served the tea. The young man finished it in a single gulp. He took a 100-rupee note from his pocket, placed it on the table, and said: “Anna, keep the change. This is my last cup of tea.”

Anna’s hands trembled; he paused while washing the cup. He asked, “Son, where are you headed?” The young man smiled—a hollow, joyless smile. “Under a train. I lost my job. My girlfriend left me. There’s debt at home. What’s the point of living?”

Anna stepped out of the stall, limping. He took the young man’s hand and led him behind the stall. There lay an old, tattered diary.

Anna said, “Read this.”

The First Page of Anna’s Diary -1985

‘Today, my leg got crushed under a truck. The doctor said, ‘It has to be amputated.’ My wife was eight months pregnant. We had just 23 rupees at home. That night, I went to the hospital terrace… intending to jump.

Just then, my wife called—’The baby is kicking. He’s saying, “Fight on, Baba.” I wept… and came back. The next day, I lost my leg… but I didn’t lose my spirit.

I sat outside the station with two vessels and a kettle. I called out, “Chai!” The first day—I earned 17 rupees. I wept… but I survived.”

The Second Page of the Diary -1993

”Today, my wife passed away from cancer. I was left with a six-year-old child. People said, Put the boy in an orphanage.’* I said, ‘I lost a leg… but I won’t let go of my fatherhood.’

I sold tea night after night. I educated my son. I made him an engineer. Today, he is in America. He says, “Baba, come over here.”

I say, “Son, who will look after my customers? Who will listen to their sorrows?””

The Last Page of the Diary -2018

“Today, I turned 62. I have no leg. No wife. My son lives far away. Yet, every day, 200 people call me ‘Anna’. I listen to their sorrows… I serve them tea… and I tell them—’Live, my child’.

I never met God… but I meet the God within people every day. That is why I am still alive… and happy. Because I have something to give—tea and time.”

The young man started weeping after reading the diary… like a small child.

Anna said—”Son, you have two hands… two legs… a degree…And yet, you set out to end your life? What did I have? 23 rupees and a broken leg. But I didn’t sit around crying over what I didn’t have… I kept using what I did have.

You do the same. Lost your job? Find another. Lost your girlfriend? A better one will come along. But if life is lost… it never comes back, my boy.”

Anna gave him back the 100 rupees… and a free cup of tea. He said—”This is the ‘tea of ​​life’. Don’t finish it all at once… sip it slowly.”

Today, that young man is a manager at a big company in Bangalore. He calls Anna every month. And whenever he visits Pune, the first place he goes is Anna’s stall. He buys two cups of tea—one for himself… and one for Anna.

And he says—”Anna, your 5-rupee tea saved a life worth 50 lakhs.”

5 Lessons from this True Story. Etch them on your heart

1. Everyone faces problems… it’s not just a problem, it’s a matter of perspective

Anna lost a leg… but he didn’t lose his vision. You lost your job… but you didn’t lose your life. *Don’t count what is lost… make use of what remains.

2. A person who attempts suicide isn’t ‘weak’… they are ‘alone’

That young man just needed someone to listen. Anna gave him 10 minutes… and gained 10 years of life in return. Sometimes, a single cup of tea can save a life. Learn to listen.

3.God comes in human form to help

It was the Divine Himself who appeared in the form of Anna. Before visiting a temple, recognize the God within a human being. He could be a tea-seller, a rickshaw driver, or a postman—anyone.

4. The ‘giver’ is never poor

Anna is missing a leg… yet he makes 200 people smile every day. You have everything… yet you don’t make even one person smile. True wealth isn’t in your pocket… it’s in your conduct.

5. There is no such thing as a ‘last’ cup of tea

As long as there is breath… there is a “new beginning.” *You decide when it’s the “End”… God has only written an “Interval” so far.

Anna’s final message – For you

“My children, life is like ‘Cutting Chai’ (half-cup tea)… Sometimes it tastes bitter… sometimes sweet… But don’t give up on it… sip it slowly…Because the last sip is the sweetest of all…That sip is called ‘Experience’.”

Ramesh Anna is still there outside Pune Station today

मनात विचार करणे, मग तो शब्दांत अथवा वाक्यात बसवणे व नंतर ते लिहून काढणे असे तीन प्रकार मनाने लेखनात येतात.

प्रथम मनात विचार आले पाहिजेत. मग ते भाषेत बसविता आले पाहिजेत व ती भाषा लिहिता आली पाहिजे.

अनुलेखन व श्रुतलेखन म्हणजे पाहून पाहून व ऐकून लिहिता येऊ लागले म्हणजे लेखन बरेचसे पक्के होते. फक्त या लेखनात विचार करावयाचा नसतो व विचारास भाषेत बसवायचाही नसतो. विचार व भाषा लेखकाची असतात. मूल फक्त लेखनाची क्रिया करीत असते. पुस्तकात असलेले घर, कमल, नळ हे शब्द पाहून मुलांनी लिहिले म्हणजे नुसती अक्षरे लिहिण्याची क्रिया मुलांनी केली.

तेच मुलास आपण श्रुतलेखन घालतो त्यावेळी मुलाला थोडी निराळी क्रिया करावी लागते. अनुलेखनात काय लिहावयाचे तेही पुस्तकात असते व ते कसे लिहावयाचे हे समोरच दिसत असते. शुद्धलेखनात काय लिहावयाचे ते मास्तर सांगतात पण ते कसे लिहावयाचे हे मुलास आठवून लिहावयाचे असते.

आपण म्हणालो, “लिहा, ताटवाटी,” तर ता कसा, ट कसा, हे सगळे आठवून लिहावयास हवे.

परंतु तेच मुलांना म्हटले की तू काय जेवलास ते लिही. मूल विचार करू लागते, काय बर जेवलो? पोळी. मग पोळी लिहिते. वरण तूप आठवते, मग ते लिहिते.

अशा लेखनास निबंध लेखनाची अथवा मनाने लेखनाची सुरुवात म्हणता येईल. ही अनुलेखन व शुद्धलेखनाच्या पुढची पायरी होय. यात काय लिहावयाचे ते आधी आठवावे लागते अथवा विचार करावा लागतो व मग ते कसे लिहावयाचे तेही शुद्धलेखनाप्रमाणे आठवावे लागते.

बालवर्गात लेखनाची सुरुवात असते. तेथे अनुलेखन व शुद्धलेखन बरेचसे लिहून झाले म्हणजे मनाने लेखन सुरू करण्यास हरकत नाही. मुले नुसते साधे शब्दच लिहितील, पण ते स्वतः विचार करून लिहितील. निबंधाचा जसा विषय देतात तसे यांनाही आपण काय लिहावयाचे त्याचा विषय दिल्यास त्यांना लिहिणे सोपे जाते. मग हळूहळू ती स्वतःच विषयही शोधून काढतात.

सामान्यतः खालील प्रकार मनाने लेखनास चांगले पडतात.

1. एखादे चित्र समोर टांगावे व त्याकडे पाहून शब्द लिहिण्यास सांगावे.

सरस्वतीच्या चित्राकडे पाहून खालील शब्द लिहू शकतील – देवी, माळ, मोर, वीणा, दगड, फूल, झाड, पाणी, पोथी, मुकुट वगैरे.

प्रथम त्यांना जर सुचत नसले तर आपण चित्राकडे पाहून शब्द सांगण्यास सुरुवात करावी. मुलांना काही सुचले तर सांगण्याची सूट ठेवावी. मुले कितीतरी शब्द सांगू लागतील. काही दिवसांनी आपल्याला सांगण्याची जरूरच राहणार नाही.

2. खिडकीतून बाहेर पाहून जे दिसेल ते लिहा.

सामान्यतः आकाश, झाड, फाटक, गाडी, कुत्रा, माणूस, घर, दार, खिडकी,बाग वगैरे शब्द येतील.

3. वर्गात काय दिसते ते लिहा.

मुले टेबल, वही, मणी, ठोकळे, फळा, खडू, बाई, चित्र, नकाशा वगैरे लिहितील.

4. काय जेवलात ते लिहा.

भात, पोळी, भाजी, भाकरी, वरण, तूप, साखर, दही, ताक, आमटी, चटणी वगैरे.

5. तुमच्या 10 मित्रांची नावे लिहा.

बाळ, बंडू, शांता, चंदु, शशी, विमल, भाई, रमेश, सुभाष, सरला वगैरे.

6. तुमच्या वस्तूंची नावे लिहा.

7. घरच्या वस्तूंची नावे लिहा.

8. फळांची नावे लिहा.

9. फुलांची नावे लिहा.

10. दहा जनावरांची नावे लिहा.

11. दहा पक्ष्यांची नावे लिहा.

12. फिरायला गेला तेव्हा काय पाहिलेत?

एकदा मुले स्वतःविचार करून लिहू लागली की मग पुष्कळदा तर विषय द्यावाच लागत नाही. तीच विषय निवडून शब्द लिहू लागतात.

अशा लिहण्यात जोडाक्षरे आल्यास पुष्कळदा अडचण उत्पन्न होते. पण लिहिता येणार नाही तो शब्द सध्या सोडून द्या असे म्हटले म्हणजे गाडी चालू होते .

मनाने लेखनास निराळी वही द्यावी. आपली नेहमीच्या आकाराची वही असल्यास पानावर मध्ये रेघ काढून एक एक शब्द लिहिण्यास दाखवावा. नेहमीच्या वहीच्या अर्ध्या आकाराच्या (उभ्या कापलेल्या) वह्या ठेवल्यास एकेका रेघेवर एकेक शब्द लिहिणे मुलांना सोईचे असते. काटकसरीकरता अनुलेखन व शुद्धलेखन पाटीवर लिहावयास दिले तरी चालेल. मनाने लेखन मात्र वहीवरच करू द्यावे, कारण त्यावरून मुलांना काय सुचते आहे ते आपणास कळते.

शब्द लेखनानंतर वाक्ये लिहिण्याचे दाखवावे. सामान्यतः हे काम पहिल्या इयत्तेची मुले करू शकतात.  

आता शुध्दलेखनाच्या वेळी आपण वाक्ये घालावी.

मोर नाचतो.  

हरीण धावते.

चिमणी उडते.

अशी आपण वाक्ये घालू लागलो व त्यांना सांगितले आता वाक्ये लिहा, फक्त शब्द पुरा झाला की थोडी जागा सोडा, व हे कसे करायचे ते फळ्यावर दाखवले की काही दिवसांनी मुलांना व्यवस्थितपणे वाक्ये लिहिता येऊ लागतात.

गाय गवत खाते.

चंदू धडा लिहितो.

उषा शिवण शिवते.

याप्रमाणे नीटपणे ती लिहू लागली म्हणजे वाक्ये कशी लिहावयाची त्यांना कळू लागले व तसाच विचार करता व लिहिता येऊ लागले म्हणजे त्यांची त्यांना वाक्ये लिहिण्यास सांगावे.

येथेही मदत म्हणून चित्रे टांगावी, अथवा शब्द द्यावेत. शिपाई, वाघ, आगगाडी, विमान यांची चार वाक्ये  लिहा. मुले बरोबर छानशी वाक्ये लिहितात.

कधी मधलाच तर कधी शेवटचा शब्द दिला तरी मुले वाक्ये तयार करू शकतात. पडला, भात, गाडीत, यावरून शशी पडला. मी भात खातो. मी गाडीत बसतो. वगैरे वाक्ये मुले सहज करतात.

कधी वाक्य-पूर्ती दिली तर त्याचीही त्यांना मजा वाटते.

पोपट पेरू….

मी सतरंजीवर….

सरला….बसली.

मोटार…धावते. वगैरे.

याप्रमाणे वाक्य जुळवून लिहिता येऊ लागली की मुलांच्या लेखनास पंख आल्यासारखे होते. प्रथम ती हळूहळू वाक्य बनवीत बसतात. कारण डोक्यात विचार येतो तितके भरधाव त्यांना लिहिता येत नसते. पण त्यांची गती हळूहळू वाढू लागते. विशेषत: विचार खूप जोराने चालू होतात. मग लिहिण्यात चुका झाल्या तरी त्याची पर्वा न करता मुले लिहू लागतात.

अशा वेळी मुले पुष्कळदा अक्षरे काना मात्रा वगैरे काढतात. ‘एक होता कोल्हा’ अशा प्रकारे लिहू लागतात. तसेच अक्षरेही जरा वेडीवाकडी काढण्याची वृत्ती उत्पन्न होते. त्यावेळी शिक्षकाने त्यांना न थांबवता लिहू द्यावे. एरव्ही अनुभव लेखन, शुद्धलेखन व सुलेखन ही तिन्ही चालू ठेवावी. पाहून रोज पाच ओळी आणायच्याच व त्या सुंदर चांगल्या अक्षरात असा यापुढे नियम ठेवण्यासही हरकत नाही. तसेच शाळेत एक दिवस मनाने लेखन तर एक दिवस शुद्धलेखन असेही ठेवले पाहिजे व शुद्धलेखन सावकाश, अक्षरे न खाता व चांगल्या अक्षरात लिहिण्याची सवय ठेवावी. यावेळी भरभर लिहिण्याकडे मुलांचा हात जात असला तरी ‘सुंदर व बरोबर लिहा’ अशी वारंवार सूचना देऊन पुन्हा पुन्हा ते वाक्य स्पष्ट बोलून त्यांची गती आपण धीमी पाडावी. कारण यावेळी ती लवकर लिहू लागली की अक्षरे अपुरी व वेडीवाकडी काढणे, काना मात्रा गाळणे वगैरे प्रकार होतात व तशीच सवय पडल्यास सुधारणे कठीण जाते.

फक्त स्वतः मनाने लिहीत असताना विचारांच्या गतीमुळे अक्षर जरा वाईट आले किंवा काना मात्रा गाळलेल्या असल्या तर त्याकडे लक्ष वेधावेच. सुधारून द्यावे. परंतु त्यावर फारच भार देऊ नये. कारण त्यामुळे विचारांची गती थांबण्याचा संभव असतो. लहान लहान वाक्ये लिहिता लिहिता मुलांना खूप मोठाली वाक्य सुचू लागतात. सबंध गोष्टीच्या गोष्टी सुचू लागतात. विचारांचा प्रवाह फार मौल्यवान असतो. तो अस्खलित वाहील असेच आपण केले पाहिजे.

ही झाली विचार सुचण्याची बाब. तोच विचार कोणत्या भाषेत बसवायचा हे शिक्षकाने शुद्धलेखनाच्या वेळी दाखवीत गेल्यास मुलांना मनाने लेखनास खूप मदत होते. शुद्धलेखन घालताना शिक्षक शैली व भाषा दोन्हीचे धडे देऊ शकतो.

धाड् धाड् धाड् करीत गाडी चालली.

जमीन हादरली, झाडे हलली.

पक्षीही गुपचूप बघत बसले.

गाडीने एक मोठी शिटी फुंकली.

खाड् खाड् खाड् निघून गेली.

आपण जर अगदी जोरात, भावनालुप्त होऊन वर्णन करून शुद्धलेखन घालू लागलो तर मुले शुद्धलेखन  लिहितात, इतकेच नाही तर त्यात रंगून जातात. शुद्धलेखनाचा तास हा शिक्षकाच्या मनाने लेखनाचा तास असे त्यांना वाटते व शिक्षक कोणत्या भाषेत विचार करतो, कोणत्या शैलीत लिहितो ते पाहण्यास ती आतुर असतात.

तर मुलांच्या कलाचा अभ्यास करून त्यांच्या गरजा शिक्षकाने भागवल्या पाहिजेत.

सामान्य शाळेत शुद्धलेखनाचा अथवा निबंधाचा, दोन्ही तास मुलांना फारसे प्रिय नसतात. पण माझ्या अनुभवात असे आले आहे की मुलांना हे दोन्ही अत्यंत प्रिय होऊ शकतात. शिक्षकाने पुस्तकातून शुद्धलेखन घालायचे व ऱ्हस्व, दीर्घ, अनुस्वाराच्या चुका काढायच्या एवढेच केले तर शुद्धलेखन कसे आवडणार? पण तेच काम वरील प्रकारे शिक्षक अत्यंत रसभरीत करू शकतो.

आज जब भारतीय बैडमिंटन का नाम लिया जाता है तो हमारे सामने कई दिग्गज खिलाड़ियों की तस्वीर उभर आती है। लेकिन क्या आपने कभी सोचा है कि उस यात्रा की शुरुआत किसने की थी? आखिर वह कौन था जिसने पहली बार भारत के नाम राष्ट्रीय बैडमिंटन चैंपियन बनने का गौरव हासिल किया? कौन था वह खिलाड़ी जिसने उस दौर में रैकेट उठाया, जब न सुविधाएँ थीं, न बड़े स्टेडियम और न ही करोड़ों की इनामी राशि?

हैरानी की बात यह है कि जिस खिलाड़ी ने भारतीय बैडमिंटन के इतिहास का पहला स्वर्णिम अध्याय लिखा, उसका नाम आज शायद ही किसी को याद हो। यह कहानी है विजय ए. माडगांवकर की—एक ऐसे खिलाड़ी की जिसने केवल ट्रॉफी नहीं जीती, बल्कि भारतीय बैडमिंटन की नींव रखी। यह केवल एक खिलाड़ी की कहानी नहीं, बल्कि उस दौर की कहानी है जब खेल जुनून से खेले जाते थे, पहचान के लिए नहीं।

1934… जब पहली बार हुआ राष्ट्रीय बैडमिंटन चैंपियनशिप और इतिहास हमेशा के लिए बदल गया

साल था 1934। देश अभी अंग्रेजों के अधीन था। खेलों का अधिकांश ढांचा ब्रिटिश क्लबों के इर्द-गिर्द घूमता था। भारतीय खिलाड़ियों को बराबरी का अवसर मिलना आसान नहीं था। इसी वर्ष कलकत्ता में पहली बार इंडियन नेशनल बैडमिंटन चैंपियनशिप आयोजित की गई। शायद किसी ने भी कल्पना नहीं की होगी कि यह प्रतियोगिता भारतीय खेल इतिहास का एक नया अध्याय लिखने वाली है।

यहीं एक युवा खिलाड़ी ने कोर्ट पर ऐसा खेल दिखाया जिसने सभी को चौंका दिया। उसका नाम था विजय ए. माडगांवकर। मात्र बीस वर्ष की उम्र में उन्होंने पुरुष एकल वर्ग का खिताब जीतकर भारत के पहले राष्ट्रीय बैडमिंटन चैंपियन बनने का इतिहास रच दिया। उस जीत का महत्व केवल एक ट्रॉफी तक सीमित नहीं था। वह जीत यह घोषणा थी कि भारतीय खिलाड़ी अब केवल दर्शक नहीं रहेंगे, बल्कि खेलों की दिशा भी तय करेंगे।

एक मराठी परिवार का बेटा… जिसने कलकत्ता की धरती से लिखी भारतीय खेलों की नई कहानी

विजय माडगांवकर का जन्म 8 जुलाई 1914 को एक मराठी परिवार में हुआ। उनका परिवार उस समय कलकत्ता में बस चुका था। यही शहर उनके खेल जीवन की पहली प्रयोगशाला बना। उस दौर में कलकत्ता और बंबई जैसे शहर ही भारत में संगठित खेल गतिविधियों के प्रमुख केंद्र थे। बैडमिंटन धीरे-धीरे लोकप्रिय हो रहा था, लेकिन यह अब भी सीमित वर्ग तक ही पहुँचा था।

युवा विजय घंटों अभ्यास करते। उस समय आधुनिक रैकेट नहीं थे, वैज्ञानिक प्रशिक्षण नहीं था और न ही किसी तरह की पेशेवर सुविधाएँ। केवल मेहनत, अनुशासन और खेल के प्रति अटूट प्रेम था। यही समर्पण उन्हें राष्ट्रीय स्तर तक लेकर गया। उन्होंने उस दौर में यह साबित किया कि प्रतिभा किसी सुविधा की मोहताज नहीं होती।

एक साल बाद फिर कर दिखाया कमाल… इस बार डबल्स में भी बने देश के बादशाह

कई बार खिलाड़ी एक उपलब्धि हासिल करने के बाद इतिहास में दर्ज हो जाते हैं। लेकिन विजय माडगांवकर ने यह साबित किया कि उनकी सफलता कोई संयोग नहीं थी।

साल 1935 में उन्होंने अपने साथी बी. रॉय के साथ पुरुष युगल वर्ग का राष्ट्रीय खिताब भी जीत लिया। लगातार दो वर्षों में दो अलग-अलग वर्गों में राष्ट्रीय विजेता बनना उस समय किसी बड़ी उपलब्धि से कम नहीं था। इससे यह भी साबित हुआ कि विजय केवल एकल खिलाड़ी नहीं थे, बल्कि टीम गेम की समझ और तालमेल में भी माहिर थे।

उनकी जीत ने पूरे देश के खिलाड़ियों को यह विश्वास दिलाया कि भारतीय खिलाड़ी भी राष्ट्रीय स्तर पर अपनी पहचान बना सकते हैं। धीरे-धीरे बैडमिंटन क्लबों की संख्या बढ़ने लगी और कई युवा इस खेल की ओर आकर्षित हुए।

जब अंग्रेजों के खेल पर भारतीयों ने जमाना शुरू किया अपना अधिकार

बैडमिंटन भारत में अंग्रेजों के माध्यम से आया था। शुरुआती वर्षों में इस खेल पर अंग्रेज और एंग्लो-इंडियन खिलाड़ियों का दबदबा था। लेकिन विजय माडगांवकर जैसे खिलाड़ियों ने इस तस्वीर को बदलना शुरू किया।

उनकी जीत केवल व्यक्तिगत सफलता नहीं थी। यह भारतीय खिलाड़ियों के आत्मविश्वास की जीत थी। उन्होंने दिखाया कि मेहनत और तकनीक के दम पर किसी भी विदेशी खिलाड़ी को चुनौती दी जा सकती है। उनके खेल में गति, संतुलन, कोर्ट कवरेज और धैर्य अद्भुत था। उस दौर में स्मैश की तुलना में नियंत्रण और लंबी रैलियों पर अधिक जोर दिया जाता था और विजय इस कला में निपुण थे।

उस दौर का खिलाड़ी… जिसकी तकनीक पर आज भी चर्चा हो सकती है

आज हमारे पास हर मैच का वीडियो होता है, लेकिन 1930 के दशक में ऐसा कुछ नहीं था। इसलिए विजय माडगांवकर के मैचों की विस्तृत रिकॉर्डिंग उपलब्ध नहीं है। फिर भी उपलब्ध ऐतिहासिक विवरण बताते हैं कि उनकी सबसे बड़ी ताकत थी—सटीक शॉट प्लेसमेंट, लंबी रैलियों में धैर्य और नेट पर असाधारण नियंत्रण।

वह हर अंक के लिए संघर्ष करते थे। उस समय बैडमिंटन पूरी तरह फिटनेस, फुर्ती और मानसिक मजबूती का खेल था। विजय ने इन्हीं गुणों के दम पर राष्ट्रीय स्तर पर अपना दबदबा बनाया और आने वाली पीढ़ियों के लिए एक आदर्श स्थापित किया।

कोर्ट से बाहर भी जारी रही उनकी सबसे बड़ी लड़ाई

अधिकांश खिलाड़ी अपने करियर के बाद शांत जीवन बिताते हैं। लेकिन विजय माडगांवकर ने ऐसा नहीं किया। बाद के वर्षों में वे गोवा जाकर बस गए और वहाँ खेलों के विकास के लिए लगातार काम करते रहे।

1980 के दशक के अंत में जब गोवा के प्रतिभाशाली बैडमिंटन खिलाड़ी अनिल कुडचडकर को खेल कोटे के अभाव में मेडिकल कॉलेज में प्रवेश नहीं मिला, तब विजय माडगांवकर ने इसे केवल एक खिलाड़ी की समस्या नहीं माना। उन्होंने अपने बेटे आनंद माडगांवकर के साथ मिलकर सरकार के खिलाफ आवाज उठाई। विरोध के रूप में दोनों ने अपने राज्य स्तरीय सम्मान तक लौटा दिए।

यह केवल विरोध नहीं था, बल्कि खिलाड़ियों के अधिकारों की लड़ाई थी। वर्षों तक चले इस संघर्ष का परिणाम यह हुआ कि अंततः गोवा सरकार ने व्यापक गोवा स्पोर्ट्स पॉलिसी को मंजूरी दी, जिसने भविष्य के खिलाड़ियों के लिए बेहतर अवसरों का रास्ता खोला।

एक ऐसा परिवार… जहाँ खेल केवल शौक नहीं बल्कि विरासत बन गया

विजय माडगांवकर की सबसे बड़ी उपलब्धि केवल उनकी ट्रॉफियाँ नहीं थीं। उनकी असली सफलता यह थी कि उन्होंने खेल की संस्कृति अपने पूरे परिवार में स्थापित कर दी।

उनके बेटे आनंद माडगांवकर स्वयं राष्ट्रीय स्तर के बैडमिंटन खिलाड़ी बने और लगातार ऑल इंडिया इंटर यूनिवर्सिटी चैंपियनशिप जीतकर अपने पिता की विरासत को आगे बढ़ाया। दूसरे बेटे अनिल माडगांवकर ने भारत का प्रतिनिधित्व विंडसर्फिंग में किया।

इतना ही नहीं, उनकी पोतियाँ निशा, अन्निका और आयशा ने अंतरराष्ट्रीय डाइविंग प्रतियोगिताओं में भारत का प्रतिनिधित्व किया। शायद भारतीय खेल इतिहास में ऐसे परिवार बहुत कम मिलेंगे जिनकी तीन पीढ़ियाँ अलग-अलग खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करती रही हों।

इतना बड़ा योगदान… फिर भी क्यों गुमनाम हो गया यह महान खिलाड़ी?

यह प्रश्न आज भी परेशान करता है। जिस खिलाड़ी ने भारतीय बैडमिंटन का पहला राष्ट्रीय अध्याय लिखा, उसका नाम हमारी किताबों, खेल संग्रहालयों और आम चर्चाओं से लगभग गायब क्यों हो गया?

शायद इसका कारण यह था कि उस समय मीडिया का दायरा सीमित था। खेलों का व्यवस्थित दस्तावेजीकरण नहीं होता था। आज जिन खिलाड़ियों की हर उपलब्धि सोशल मीडिया पर लाखों लोगों तक पहुँचती है, उस दौर में राष्ट्रीय चैंपियन बनने की खबर भी अखबार के कुछ कॉलमों तक सीमित रह जाती थी।

लेकिन इतिहास की सच्चाई यह है कि यदि विजय माडगांवकर जैसे खिलाड़ी न होते, तो भारतीय बैडमिंटन की यात्रा शायद इतनी जल्दी शुरू ही नहीं हो पाती।

13 मार्च 2004… जब एक युग हमेशा के लिए समाप्त हो गया

13 मार्च 2004 को गोवा में विजय ए. माडगांवकर ने अंतिम सांस ली। उनके जाने के बाद शायद कोई बड़ा राष्ट्रीय स्मारक नहीं बना, न ही हर साल उनके नाम पर बड़े समारोह आयोजित हुए। लेकिन इतिहास केवल स्मारकों से नहीं बनता।

इतिहास उन लोगों को याद रखता है जिन्होंने पहली ईंट रखी। विजय माडगांवकर वही पहली ईंट थे, जिस पर आगे चलकर भारतीय बैडमिंटन की विशाल इमारत खड़ी हुई। आज भारत विश्व बैडमिंटन में अपनी मजबूत पहचान बना चुका है, लेकिन उस सफर की शुरुआत जिस खिलाड़ी ने की थी, उसका नाम फिर से याद किया जाना चाहिए।

उनकी कहानी हमें यह भी सिखाती है कि असली महानता केवल पदक जीतने में नहीं होती, बल्कि आने वाली पीढ़ियों के लिए रास्ता बनाने में होती है। विजय ए. माडगांवकर ने वही किया। उन्होंने जीत हासिल की, व्यवस्था को बदला, खिलाड़ियों के अधिकारों के लिए संघर्ष किया और अपने पूरे परिवार में खेलों की ऐसी परंपरा छोड़ी जो आज भी प्रेरणा देती है।

BLOG NO. 410 ** *Preparing Students to Think, Solve, Create, and Innovate*

AT OUR HASTI SCHOOL WE ALWAYS SAY THAT one who knows all answers may be intellegent
but
ONE WHO CAN ASK QUESTIONS IS WISE Had ARJUNA NOT ASKED QUESTIONS THERE WOULD NOT HAVE BEEN MADBHAGVAT GEETA

our Hasti school belileves and know that “The future belongs not to those who know all the answers, but to those who know how? to think.”

In the twenty-first century, success will no longer depend merely on how much information a student possesses. Information is available instantly through the internet and Artificial Intelligence. The true differentiator will be the ability to think systematically, solve problems creatively, and make intelligent decisions. This ability is knowTHIS ABILITY IS KNOWN AS *Computational Thinking (CT).

Contrary to popular belief, Computational Thinking is not about learning computers or programming. It is a way of thinking—a structured approach to understanding problems and developing effective *solutions. Coined by renowned computer scientist Jeannette Wing, Computational Thinking is increasingly recognized as one of the most important competencies for future-ready learners.

At Hasti Public School, we believe Computational Thinking is not another subject to be taught; it is a way of learning that can enrich every subject and every classroom.

What is Computational Thinking?

Computational Thinking is the process of solving problems logically by breaking them into smaller, manageable parts, identifying patterns, focusing on important information, and designing step-by-step solutions.

Whether solving a Mathematics problem, writing an essay, conducting a science experiment, planning a school event, or resolving a conflict with a friend, students use the same thinking process.

This makes Computational Thinking a universal life skill.
The Four Pillars of Computational Thinking

1. Decomposition – Breaking Down the Problem, Large problems often appear difficult because they seem overwhelming.. Computational Thinking teaches students to divide a complex task into smaller, manageable parts.
   For example: Instead of asking,
   “How do I prepare for my annual examination?”
   students learn to think:
   Which subjects require more attention?
   Which chapters are difficult?
   What should I study today?
   What can I revise tomorrow?
   Breaking a large challenge into smaller tasks immediately makes it more manageable.
2. Pattern Recognition – Looking for Similarities Many problems resemble ones we have already solved. . Students learn to identify similarities and recurring patterns.
   Examples:
   Similar grammar rules in language.
   Mathematical formulas used repeatedly.
   Scientific principles appearing in different situations.
   Common themes in literature.
   Pattern recognition helps students solve new problems using previous knowledge.
3. Abstraction – Focusing on What Matters&

Children are often overwhelmed by unnecessary details. Abstraction teaches them to identify what is essential and ignore irrelevant information.

For example:
When solving a word problem in Mathematics, students learn to separate useful information from distracting details. This develops clarity of thought and better decision-making.

4. Algorithmic Thinking – Planning Step-by-Step Solutions
   Every successful task follows a sequence.
   Students learn to create logical steps for solving problems.

Examples:
Writing an essay
Conducting an experiment
Preparing a project
Organizing a school event

Instead of acting randomly, they develop systematic approaches.
This builds planning, organization, and analytical thinking.

Why Computational Thinking Matters

Future careers will demand individuals who can:

Solve unfamiliar problems
Think critically
Collaborate effectively
Use Artificial Intelligence intelligently
Adapt quickly
Innovate continuously

Computational Thinking develops all these competencies. It shifts education from memorization to reasoning.
Computational Thinking Across Subjects
One of its greatest strengths is that it is not confined to Computer Science.

Mathematics Students break problems into smaller steps and identify patterns.

Science Students design investigations and analyze observations.

Languages Students organize ideas logically while writing stories and essays.

Social Science Students examine causes, effects, relationships, and evidence.

Art Students plan designs through sequential thinking.

Sports Students develop game strategies and analyse performance.

Every subject becomes richer when students learn to think computationally.

How Teachers Can Implement Computational Thinking
Teachers need not become programmers. Instead, they can gradually incorporate Computational Thinking into everyday teaching.
Encourage Questions
Instead of giving answers immediately, ask:

Why do you think this happened?
Is there another way?
Can this problem be divided into smaller parts?
Promote Project-Based Learning

Real-life projects naturally encourage planning, collaboration, and problem-solving.
Use Thinking Routines
Ask students:
What do you notice?
What patterns do you see?
What information is important?
What steps would you follow?
Encourage Multiple Solutions

Instead of rewarding only one correct answer, encourage different approaches.

Innovation begins with diverse thinking.
Reflect After Every Activity Reflection strengthens thinking.
Ask:
What worked?
What could be improved?
What did we learn?
How Hasti School Can Integrate Computational Thinking

Computational Thinking can become part of Hasti’s educational philosophy.

Some initiatives include:&

Computational Thinking Week

Students solve real-life challenges across subjects

Problem of the Week

One interdisciplinary problem requiring collaborative thinking.&

Coding Without Computers

Unplugged activities using puzzles, games, stories, and role-play.

Teacher Capacity Building

Professional development workshops on Computational Thinking pedagogy.

Integration with LRPAX

Computational Thinking complements our LRPAX model beautifully:

Learn – Understand the problem.
Reinforce – Explore patterns.
Practice – Solve progressively.
Apply – Use knowledge in real situations.
Experience – Reflect and improve.

Together, these frameworks develop confident and independent learners.

The Hasti School Perspective

At Hasti Public School, our vision extends beyond examination success.
We aim to nurture students who are:
Curious thinkers
Logical problem-solvers
Creative innovators
Ethical decision-makers
Lifelong learners

Computational Thinking equips students not only for future careers but for everyday life. It teaches children to approach challenges with confidence, analyse situations thoughtfully, and develop solutions systematically.

In an age where Artificial Intelligence can provide answers instantly, the true value of education lies in teaching students how to think, how to question, and how to create.

Conclusion Computational Thinking is not about producing computer programmers.
It is about developing thoughtful human beings.
It encourages children to ask better questions, solve meaningful problems, think independently, and adapt confidently to an ever-changing world.

As educators, our responsibility is not merely to prepare students for the next examination.

It is to prepare them for problems that do not yet exist, careers that have not yet been invented, and opportunities we cannot yet imagine.

That is the true promise of Computational Thinking.

Hasti Public School & Jr. College, Dondaicha
“We do not simply teach children to use technology. We teach them to think beyond it.”

आप जिस धरती पर खड़े हैं, वह कोई निर्जीव चट्टान नहीं, बल्कि 4.5 अरब वर्षों से साँस लेती हुई एक जीवंत व्यवस्था है। और वह आपसे कुछ कहना चाहती है।
सन 1970 में ब्रिटिश वैज्ञानिक जेम्स लवलॉक ने एक ऐसा विचार रखा, जिस पर उस समय वैज्ञानिक जगत ने खूब हँसी उड़ाई।
उन्होंने इसे “गैया परिकल्पना” (Gaia Hypothesis) नाम दिया।
उनका कहना था कि पृथ्वी केवल एक मृत चट्टान नहीं है, जिस पर जीवन बसता है।
पृथ्वी स्वयं जीवन है।
इसका वातावरण, महासागर, मिट्टी और तापमान—इनमें से कुछ भी संयोग नहीं है। जिस प्रकार हमारा शरीर अपना तापमान स्वयं नियंत्रित करता है, उसी प्रकार पृथ्वी भी स्वयं को संतुलित रखती है।
जब हमें गर्मी लगती है तो शरीर पसीना बहाता है, ठंड लगती है तो कंपकंपी होने लगती है। शरीर किसी आदेश की प्रतीक्षा नहीं करता; वह स्वयं संतुलन बना लेता है।
लवलॉक का मानना था कि पृथ्वी भी यही करती है।
जब वायुमंडल में कार्बन डाइऑक्साइड बढ़ती है तो जंगल उसे अधिक मात्रा में अवशोषित करने लगते हैं।
जब समुद्र अधिक अम्लीय होने लगता है तो शंख-सीप जैसे जीव कैल्शियम को चूना-पत्थर के रूप में सुरक्षित कर देते हैं।
जब पृथ्वी अधिक गर्म होती है तो बादल सूर्य की किरणों को परावर्तित कर तापमान कम करने में सहायता करते हैं।
पिछले 4.5 अरब वर्षों से पृथ्वी बिना किसी निर्देश-पुस्तिका, बिना किसी इंजीनियर और बिना किसी अनुमति के स्वयं अपना संतुलन बनाए हुए है।
उसने पाँच महाविनाश (Mass Extinctions) देखे हैं।
विशाल उल्कापिंडों के प्रहार झेले हैं।
पिघले हुए अग्निपिंड जैसी अवस्था से निकलकर वर्षावनों और प्रवाल भित्तियों से भरी सुंदर दुनिया बनाई है।
और फिर… हम आए।
पिछले केवल 200 वर्षों में हमने पृथ्वी को अपना संबंधी नहीं, बल्कि संसाधन मान लिया।
उसका रक्त निकालकर उसे “तेल” कहा।
उसकी त्वचा चीरकर उसे “खनन” कहा।
उसके फेफड़ों में रसायन भरकर उसे “विकास” कहा।
और जब पृथ्वी को बुखार आने लगा, तब हम यह बहस करने लगे कि बुखार सचमुच है भी या नहीं।
आप किसी 102 डिग्री बुखार वाले व्यक्ति से यह नहीं कहेंगे कि “मुझे तुम्हारे बुखार पर विश्वास नहीं।”
लेकिन हमने पूरी पृथ्वी के साथ यही किया।
लवलॉक की सबसे बड़ी समझ यही थी—
पृथ्वी को बचाने की आवश्यकता नहीं है।
पृथ्वी हमसे कहीं अधिक शक्तिशाली है।
वह उस समय भी जीवित रही जब सायनोबैक्टीरिया ने वातावरण में ऑक्सीजन भर दी थी, जो उस समय अधिकांश जीवों के लिए ज़हर थी।
आज वही ऑक्सीजन हमारे जीवन का आधार है।
पृथ्वी ने स्वयं को बदला।
जीवन ने नया रूप लिया।
नई प्रजातियाँ विकसित हुईं।
यदि आवश्यकता पड़ी तो पृथ्वी फिर ऐसा करेगी।
वह हमें भी पीछे छोड़कर जीवित रहेगी।
असल प्रश्न यह नहीं है कि—
“क्या पृथ्वी बच जाएगी?”
प्रश्न यह है—
“क्या पृथ्वी के परिवर्तनों के बीच हम बच पाएँगे?”
क्योंकि प्रकृति कोई समझौता नहीं करती।
जब संतुलन बहुत बिगड़ जाता है, तो वह स्वयं उसे ठीक करती है।
और उसका तरीका हमेशा कोमल नहीं होता।
कभी हिमयुग आते हैं।
कभी बाढ़ आती है।
कभी महाविनाश होते हैं।
और फिर जीवन एक नई शुरुआत करता है।
पृथ्वी नाज़ुक नहीं है।
नाज़ुक हम हैं।
हमने भूकंप वाले क्षेत्रों में काँच की ऊँची इमारतें बना लीं।
समुद्र तल से नीचे शहर बसा लिए।
फिर आश्चर्य किया कि ज़मीन क्यों हिली और पानी क्यों बढ़ गया।
हम इस पृथ्वी के मालिक नहीं हैं।
हम केवल इसके किरायेदार हैं।
और ऐसा लगता है कि मकान-मालिक अब धैर्य खो रहा है।
पृथ्वी को किसी आंदोलन की आवश्यकता नहीं है।
उसे केवल इतना चाहिए कि हम वह सत्य फिर से याद करें जिसे हमने पहली बार किसी घास के मैदान पर सीमेंट बिछाते समय भुला दिया था।
हम प्रकृति से अलग नहीं हैं।
हम स्वयं प्रकृति हैं।
और पृथ्वी के विरुद्ध छेड़ा गया हमारा युद्ध, वास्तव में अपने ही अस्तित्व के विरुद्ध युद्ध है।
आप पानी को विषैला बनाकर अपना रक्त शुद्ध नहीं रख सकते।
जंगलों को जलाकर अपने फेफड़ों को स्वस्थ नहीं रख सकते।
मिट्टी को उजाड़कर भोजन को जीवित नहीं रख सकते।
जो कुछ भी आप पृथ्वी के साथ करते हैं, वही अंततः अपने साथ करते हैं।
आप पृथ्वी पर नहीं रहते—
आप स्वयं पृथ्वी का ही एक अंश हैं।
और शायद… अब उसके पास हमें यह समझाने के बहुत कम तरीके बचे हैं।
पृथ्वी हम सबकी साझा विरासत है। आइए, इसे समझें, इसका सम्मान करें और इसे आने वाली पीढ़ियों के लिए सुरक्षित रखें।

BLOG NO, 407

“The privilege of a lifetime is to become who you truly are.” — Carl Jung

In a world that constantly encourages us to fit in, conform, compete, and compare, perhaps the greatest challenge is not becoming successful, famous, or admired. The greatest challenge is simply this:*To be yourself.

It sounds simple, yet it is one of the most difficult tasks in life. From an early age, we are influenced by expectations. Parents have hopes for us. Teachers guide us. Friends influence us. Society tells us what success should look like. Social media presents carefully crafted images of ideal lives, ideal appearances, and ideal achievements.

Slowly, many people begin to measure themselves against others. They start comparing, imitating, and seeking approval. In the process, they often drift away from the person they were meant to become.

The Trap of Comparison
Comparison is one of the greatest obstacles to authenticity. When we constantly compare ourselves with others, we begin to believe that our worth depends on how we perform relative to someone else.
A student compares marks.

A professional compares achievements.

A family compares lifestyles.

A child compares talents.

Yet every comparison ignores a fundamental truth: No two human beings are meant to be identical. Just as every fingerprint is unique, every individual possesses a unique combination of abilities, experiences, strengths, dreams, and perspectives.

The purpose of life is not to become a second version of someone else. It is to become the finest version of yourself.
Self-Acceptance: The Beginning of Authenticity Being yourself begins with accepting yourself.
This does not mean believing that we are perfect. It means acknowledging both our strengths and our imperfections with honesty and compassion.
Many people spend years trying to hide their weaknesses.

Wise people focus on developing their strengths while continuously improving themselves.

Self-acceptance means saying: “I am a work in progress, and that is perfectly acceptable.”

Growth begins not when we criticize ourselves endlessly, but when we understand ourselves honestly.

Discovering Your Own Voice One of the greatest dangers in modern life is losing one’s own voice amidst the noise of others.

We are constantly exposed to opinions, advice, trends, and expectations.

While guidance is valuable, there comes a time when every individual must ask:
What do I truly believe?
What matters most to me?
What kind of person do I wish to become?
What gives meaning to my life?
Authenticity emerges when our actions reflect our values rather than external pressures.

The Courage to Be Different Being yourself sometimes requires courage.

Not everyone will understand your choices.
Not everyone will approve of your dreams.
Not everyone will agree with your path.
History’s most admired individuals were often those who dared to think differently, act differently, and remain true to their convictions.
The desire to belong is natural. But belonging should never come at the cost of losing oneself.

True confidence comes not from gaining universal approval but from living in alignment with one’s values. You Are More Than Your Achievements

Many young people today define themselves by:
Marks
Degrees
Trophies
Titles
Social media followers
External recognition
While achievements are important, they do not define a person’s worth.

A person’s true identity is reflected in:
Character
Integrity
Kindness
Curiosity
Courage
Compassion

Success may impress others.
Character inspires them.

The Role of Failure Ironically, failure often helps us discover who we really are.

Success can sometimes hide weaknesses. ailure reveals them.

Challenges test our values, resilience, and determination.

Every setback offers an opportunity to ask: What can I learn about myself?”

Those who embrace challenges often develop a deeper understanding of their strengths, priorities, and purpose.

The Hasti School Perspective At Hasti School, we believe education is not merely about producing academically successful students. It is about helping young people discover their identity, strengths, values, and purpose.
ur aim is to nurture individuals who:

Think independently
Act responsibly
Respect others
Believe in themselves
Remain grounded in values

We encourage students not to become copies of others but to become confident, compassionate, and authentic versions of themselves.

Because true education does not ask, “How can I be like everyone else?” It asks, “How can I become the best version of who I already am?”

Conclusion

To be yourself is not an act of rebellion. It is an act of self-respect. It means embracing your uniqueness without arrogance and accepting your imperfections without shame.

It means having the wisdom to learn from others without losing your identity.

It means understanding that your journey is different, your gifts are unique, and your purpose is your own.

In a world where many people are trying to fit in, dare to stand comfortably in your own truth. For the greatest contribution you can make to the world is not becoming someone else. It is becoming fully and authentically yourself.

“Do not strive to be better than others. Strive each day to become a better version of yourself.”